Om de zingbaarheid van de gedichten van Ida Gerhardt zo groot mogelijk te maken, zijn deze in het Duits vertaald.

Bovenstaande zin staat in de informatietekst bij de muziekvoorstelling Kwam een vogel gevlogen…: verhalen over vogels in nieuwe composities van Bart Visman en David Dramm, in gedichten van Ida Gerhardt, en in prozateksten van Cherry Duyns. De voorstelling is bedoeld als “een lofrede maar vooral een lofzang op vogels die in alle tijden en in alle culturen zo bezield tot de verbeelding van mensen hebben gesproken”. In april a.s. is de voorstelling nog bij te wonen in Rotterdam, Enschede en Utrecht.

Een paar weken geleden las ik een interview met componist Bart Visman; een artikel dat ik helaas niet meer kan terugvinden. Stond het misschien in de VPRO-Gids? Enfin. Er stond in dat Visman bij Gerhardts vogelgedichten muziek wilde componeren volgens de Duitse liederentraditie (denk bijvoorbeeld aan Schubert), en dat de Nederlandse taal ongeschikt is om dergelijke liederen in te zingen. Daarom had hij de gedichten van Gerhardt in het Duits laten vertalen en was met die Duitse teksten vervolgens aan het componeren gegaan. Als gevolg daarvan zitten wij straks in Nederlandse muziektheaters te luisteren naar muziek van een Nederlandse componist bij poëzie van een Nederlandse dichteres – maar de teksten zijn Duits.
Visman noemde nog een tweede voorbeeld van Nederlandstalige poëzie die niet op muziek gezet zou kunnen worden: de sonnetten van Jacques Perk. U weet wel, die dichter van “Ik ben geboren uit zonnegloren / En een zucht van de ziedende zee”, regels uit een van de liefdessonnetten die Perk schreef voor zijn geliefde Joanna C. Blancke. Volgens Visman práchtige gedichten, dat wel. Maar de solist die uit volle borst “O Joanna!” door de concertzaal zou laten klinken, zou zich belachelijk maken, volgens Visman. Zoiets zou je volgens hem alleen maar in Italiaanse opera’s kunnen zingen.

Eén ding weet ik nu al. Als deze componist meent wat hij zegt, heeft hij, ten eerste, geen benul van de muzikaliteit in de gedichten van Ida Gerhardt (de oorspronkelijke gedichten, niet de vertalingen), iets waarmee hij haar werk zeer tekort doet. Ten tweede onderschat hij de muzikale mogelijkheden van de Nederlandse taal. Ten derde doet hij ook Jacques Perk ernstig tekort door te menen dat diens sonnetten niet in een opera-uitvoering zouden passen. Neem nu die ziedende zee, die zou het juist prachtig doen in een opera! O Joanna! Ik hoor de branding bruisen! Het god’lijk leven gloeit in mijn gemoed! Er is geen enkele reden waarom dat wel in het Italiaans zou kunnen en niet in het Nederlands.

Gerhardts gedichten en de Duitse vertalingen zijn hier (klik) te lezen. Daar staat ook dat Visman zijn liedcomposities werkelijk op de Duitse teksten heeft gebaseerd. Ik heb de teksten nog niet grondig bestudeerd, maar ik kan zo al zien dat de Duitse en de oorspronkelijke teksten niet zonder meer met dezelfde muziek te gebruiken zijn.  Dit vind ik een stap achteruit voor de Nederlandse liedcultuur.  Heel, heel jammer voor de poëzie van Gerhardt. Heel, heel jammer voor de ontwikkeling van de Nederlandse muziek.

Ida Gerhardt (1905-1997)

De aanstoot
door Ida Gerhardt

Hamer, kleine bonte specht;
stoot uw snavel op de stammen.
In dit bos van molm en zwammen
klinkt uw hard geluid oprecht.

Hamer in het gistend woud –
In mijn hart en in mijn oren
dringt uw tikken en uw boren.
Hamer op het harde hout.

Hamer, kleine bonte specht;
straks — zij zullen God wel danken! –
timmert men voor mij zes planken.
Dan is alle twist beslecht.