Ill. uit Alice in Wonderland

Schaken. Ik ken aardig wat mannen die het graag doen, maar nauwelijks een vrouw die weleens een partij speelt. Is het een vooroordeel om te denken dat er maar weinig vrouwen zijn die er iets mee hebben?
Ik ben nooit deze anekdote over schaakgrootmeester Jan Hein Donner vergeten: Donner had in een krantenartikel geschreven dat vrouwen niet kunnen schaken. Prompt volgden er protesten. Eén schrijver van een ingezonden brief vond dat Donner discrimineerde; zeggen dat vrouwen niet kunnen schaken was net zoiets als zeggen dat negers niet kunnen schaken. Donners reactie hierop was dat hij zoiets nooit zou schrijven en dat deze lezer hem helemaal verkeerd begrepen had: wat hij o.a. bedoelde was dat negerinnen niet kunnen schaken. Ik hou wel van dit soort humor.
Als ex-bibliothecaresse browse ik graag op boekenplanken, ook op virtuele, en al browsend op het web kwam ik uit bij een leuk boek in pdf-vorm over vrouwen en schaken:
Dame aan zet : vrouwen en schaken door de eeuwen heen, met bijdragen door arabiste Remke Kruk, schaakjournaliste Yvette Nagel Seirawan, schaaksocioloog Hans Scholten (schaaksocioloog? dat beroep kende ik nog niet) en Henriëtte Reering, beheerder van de schaak- en damcollectie van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Het boek is een catalogus bij een tentoonstelling over het thema Vrouwen en Schaken in de KB in 2000, die destijds aan mijn aandacht moet zijn ontsnapt.
Het is leuke lectuur. In de boeiende bijdrage van Remke Kruk lees ik o.m. dat de mensen van Medina in vroeger tijden hun dochters niet wilden uithuwelijken aan iemand die schaakte, omdat het schaakspel ‘als een mede-echtgenote’ werd beschouwd. Ook bericht zij over een vrouw die echtscheiding aanvroeg omdat haar man voor niets anders aandacht had dan voor het schaakspel. Daar sluit mooi het verhaal van Yvette Nagel Seirawan bij aan over de Belgische kunstenaar Marcel Duchamp, die in 1927 de eerste week met zijn nieuwe bruid scheen door te brengen met het bestuderen van schaakproblemen. “Zijn vrouw, in een wanhopige poging om iets van de wittebroodsweken te redden, stond midden in de nacht op toen Duchamp vast in slaap was en lijmde de schaakstukken aan het bord vast.” Drie maanden later was het stel gescheiden.
De bijdrage van Nagel Seirawan leert me ook dat er psycho-analytische theorieën zijn volgens welke schaken een mannensport zou zijn die oedipale verlangens sublimeert. “Het uiteindelijke doel de koning mat te zetten, reflecteert het verlangen de vader te doden.” Duchamp kwam terecht op de sofa van psychiater Alexander Cockburn, die deze theorieën onderschreef.  Volgens Cockburn zette de echtgenote van Duchamp door van hem te scheiden het oedipale drama dat zich dagelijks voltrok, stil.
Dit nu zijn verhalen over schakende echtgenoten en niet over schakende dames. Toch zijn die er wel degelijk (geweest) en ze komen natuurlijk ook aan bod in het boek.  Neem Judit Polgár (zie foto) die in 1991 op haar 15e Hongaars schaakkampioen en grootmeesteres werd. Of neem de damesschaakverenigingen die eind negentiende eeuw werden opgericht in Zutphen, Utrecht, Groningen en Den Haag. Ook in de omgeving van Multatuli bevonden zich  enkele schakende vrouwen, hij schrijft o.a. over het schaakspel van zijn tweede echtgenote Mimi Schepel en van twee van zijn nichtjes.
Dat er toch minder vrouwen schaken dan mannen, wordt op verschillende manieren verklaard. De prijzenfondsen voor vrouwenschaaktoernooien zijn bijvoorbeeld veel lager, wat het minder interessant maakt om eraan deel te nemen. Een andere verklaring noemt het ‘hormooneffect’: het testosterongehalte bij volwassen mannen schijnt tien keer zo hoog te zijn als bij vrouwen, wanneer ze een competitie voorbereiden. De agressiviteit en competitiedrang bij vrouwen is daardoor kleiner en dat zou kunnen verklaren waarom de schaaksport door mannen wordt gedomineerd.
Enfin, Dame aan zet is een onderhoudend boek, dat is duidelijk. En er staan mooie illustraties in – jammer genoeg niet in kleur. Onderstaande afbeelding is dat gelukkig wel, het is een schilderij uit 1555 van Sofonisba Anguissola, een schilderes uit de Renaissance.

Dame aan zet (Queen’s move). Tentoonstellingscatalogus Koninklijke Bibliotheek Den Haag, 2000. Tweetalige uitgave. 163 blz. Paperback. Wilt u on-line lezen, klik hier.

Vervolg Dame aan zet