Russische soldaten tijdens de slag om Stalingrad, 1942-1943.
Een paar maanden geleden alweer las ik Vasili Grossman: Leven & lot.
Vasili Semjonovitsj Grossman (foto rechtsonder) was een Russische schrijver uit de Sovjet-periode, die tijdens de Tweede Wereldoorlog als correspondent werkte voor het Rode Leger, dwz het leger van de Sovjetunie. Als oorlogscorrespondent verbleef hij onder meer aan het front bij Stalingrad, tijdens de slag om de stad die duurde van juli 1942 tot februari 1943, en die naderhand vaak als keerpunt van de Tweede Wereldoorlog is beschouwd.
Vasili Grossman
De opzet van Leven & lot lijkt veel op die van Oorlog en vrede van Tolstoj: het boek beschrijft de lotgevallen van een aantal families tegen de achtergrond van de oorlog, afgewisseld met beschrijvingen van veldslagen en de sfeer daaromheen. In Leven & lot, Grossmans belangrijkste literaire werk, speelt de slag bij Stalingrad, die maanden en maanden duurde, een belangrijke rol. Maar gedeelten van het boek spelen zich ook af in gevangenkampen en getto’s, in huiskamers en aan universiteiten, in Moskou of in plaatsen ver van het front, op de grens van Europa en Azië. Net als Oorlog en vrede heeft Grossmans roman vele personages van divers allooi. Met de weergave van hun gedachten, hun gesprekken, hun brieven en hun handelingen presenteert Grossman een baaierd van levens en lotgevallen, waarbij goed en kwaad van alle kanten onder de loep worden genomen, soms niet van elkaar zijn te onderscheiden of zelfs zomaar van plaats kunnen wisselen. Grossman aarzelt niet om het nazisme op één lijn te zetten met het stalinisme. Maar daar blijft het niet bij. Hij laat zien hoe het denken van zijn personages wordt beïnvloed en gestuurd en hoe moeilijk het is om integer te blijven.
Ik ben diep onder de indruk van het boek. Sommige hoofdstukken kon ik nauwelijks met droge ogen lezen. Wel vond ik het soms moeilijk om het overzicht te behouden. De roman is zo veelomvattend en er komen zoveel mensen in voor, in zoveel verschillende omgevingen, dat de lezer wel aldoor goed bij de les moet blijven en dat valt niet altijd mee. Een extra moeilijkheid voor mij is het Russische gebruik van persoonsnamen met al hun variaties door elkaar – achternamen, vadersnamen, koosnaampjes enzovoort. Halverwege het boek had ik spijt dat ik niet een lijstje had gemaakt van alle figuren en hun onderlinge relaties. Pas toen ik het boek uit had, zag ik dat er op blz. 920-929 een keurige lijst van de personages was afgedrukt!
Vasili Grossman had het manuscript van Leven & lot in 1960 voltooid. Het werd echter, nadat het voor publicatie was aangeboden, in beslag genomen door de geheime dienst. Grossman vroeg de toenmalige leider van de Sovjetunie, Chroetsjev, tevergeefs om teruggave. Eigenaardig eigenlijk dat Grossman meende dat dit boek destijds gewoon in de Sovjetunie uitgegeven zou kunnen worden. Maar dat is wijsheid achteraf. Tien jaar later verscheen een naar het westen gesmokkeld exemplaar van het manuscript in Engelse vertaling.
Pas in 1988 werd de complete tekst van Leven & lot in Rusland zelf gepubliceerd, lang nadat Grossman was overleden. En nu is er eindelijk ook een Nederlandse vertaling. Door het hele boek heen is het Nederlands helder en mooi; de tekst is een prachtige eenheid. Bravo voor de vertaalster, Froukje Slofstra. Zij schreef ook een boeiend nawoord en voorzag het boek van vele toelichtende noten (achterin, zodat je tijdens het lezen niet wordt afgeleid).
Vasili Grossman: Leven & lot. Vertaald uit het Russisch door Froukje Slofstra. Uitg. Balans, 2008. 950 blz.
Reacties overgenomen uit Kophieps Eén:
@Henk. Grossman overleed in 1964. Na de inbeslagname van het manuscript van “Leven & lot” (bij die gelegenheid werden hem ook al zijn andere geschriften, papieren en zelfs zijn schrijfmachine ontnomen) is hij voor het Sovjetregime een dissident geworden, een non-persoon over wie niet meer werd geschreven.
Geplaatst door: Bertie | zaterdag 27 juni 2009 om 8:33
@Bertie. Inderdaad. Er werd niet meer over je geschreven of gesproken, je foto verscheen nergens meer, je werd zelfs geschrapt uit encyclopedieën en andere naslagwerken. ‘Deletio memoriae,’ noemden de Romeinse keizers dat, die de namen van ‘personae non gratae’ uit marmeren monumenten lieten hakken. (Op het ‘Forum Romanum’ kun je nog een voorbeeld zien).
Tijdens mijn Moskouse tijd zag ik eens in een bioscoop een bejaarde baas in een ouderwetse gabardine met twee grote koffievlekken. Ik herkende de markante kop met de pince-nez onmiddellijk: Molotov, onder Stalin minister van Buitenlandse Zaken, in het Westen ‘Mister Njet’ genoemd en co-auteur van het beruchte pakt met zijn nazi-collega von Ribbentrop. ‘Nikto ego uzhnal’(niemand herkende hem), hoorde ik een oudere vrouw bij de uitgang zeggen. En zij was stomverbaasd, toen ik, een jonge kerel, zei: ‘Ya ego uzhnal’(ik heb hem wel herkend).
Geplaatst door: Henk | maandag 29 juni 2009 om 7:35
leven & lot ligt hier nog steeds ongelezen. misschien moet ik het deze zomer toch echt eens lezen!
Geplaatst door: lheurebleue | maandag 29 juni 2009 om 16:06
Ondanks de moeilijkheidsgraden zou ik dit boek graag willen lezen. Ik zal het alvast noteren. Het lijkt mij geweldig.
Geplaatst door: Thérèse | woensdag 1 juli 2009 om 17:32
Bertie, het is niet ‘nikto ego uzhnal’ maar ‘nikto ego ne uznal’ (dubbele ontkenning is de regel in het Russisch) en het is niet ‘uzhnal’ maar ‘uznal’.
Geplaatst door: K. | dinsdag 11 augustus 2009 om 11:25
Hartelijk dank voor de tip over de personagelijst op 920! Ik was net met google een dergelijke lijst aan het zoeken, maar hij staat dus in het boek zelf. Ik ben op pagina 200, dus het is nog op tijd! Dank! Groet,
Pieter
Geplaatst door: Pieter | zaterdag 26 september 2009 om 20:16
Verwante blogposts:
Wat interessant! Mijn Moskouse tijd viel in 1966-1969, volop koude oorlog, niks, perestroika, niks glasnostj, Grossman en zijn werk waren volslagen onbekend. Ik zal dit moderne ‘Leven en lot’ zeker lezen.
Geplaatst door: Henk | donderdag 25 juni 2009 om 7:36