Gezicht op Amersfoort door Matthias Withoos. Ill. uit het gelijknamige boek van C. van den Braber.

Vandaag is het 420 jaar geleden dat Joost van den Vondel werd geboren, op 17 november 1587. In de dbnl vond ik een lofdicht van Vondel op Amersfoort, mijn woonplaats sinds 1989.

De nachtegaal van Amersfoort
Hic ver assiduum, atque alienis mensibus aestas.

Schoon Utrecht eertijds praalde op bisschopsstaf en -mijter
En -stoel en hoge Dom, toch wil ik Amersfort
Door groteren benijd, verheffen op mijn cyter,
Als rechterhand van ‘t Sticht, in zegen nooit verkort.
Wie haren oorsprong zoekt, spring’ zevenhonderd jaren
Met vijftig jaar terug, en kuss’ de eerste steen,
Waar vele stenen tot een stad en muur vergaren
Op ‘t nachtegaalsgezang, hetgeen de bouwheer scheen.
Natuur verkoos de grond in liefelijke streken.
Dat Griekland Tempe lov’ en de oude Hengstebron:
Ik loof dit landprieel, op ‘t ruisen van de beken.
Ik loof de Heil’ge Berg, de Duitse Helikon.
De pijnboom, de cypres, en eiken, koel van lommer
Beschaduwen haar veld. De wakkere honingbij
De geesten voedt met dauw en nektar vrij van kommer.
Natuur vereert de dis met ooft en lekkernij.
Zij schenkt u honing, mede, en sap van muskadellen.
Hier loeit het welig vee u uit de beemden toe.
Men jaagt er ‘t wild en hoort de bijl de bomen vellen.
De wagen voert het graan ter korenmarkt, nooit moe.
De lakenschietspoel ruist door d’aangespannen keten.
Zij kamt en spint en breit en weeft de schapevacht.
Hier wordt de vreemde door de gastvrij’ ingezeten
Verwelkomd slecht en recht en zonder dwaze pracht.
Hoe rustig heeft deez’ stad van ouds verdreven heren
Geborgen in haar schoot! Hoe ridderlijk hersteld
In hunne eerste staat! Zij dorst Bourgonje keren
Wel tweewerf op haar veste en vreesde geen geweld.
Zij levert mannen op, de bloem der ruiterijen,
En draagt nog moed op ‘t bloed van Oldenbarneveldt,
Wiens glorie blinken zal, ten trots van wie ‘t benijen,
Zolang voorzichtigheid en trouw op aarde geldt.
Haar godshuis troost de kranke en wees en afgeleefden.
Zij koesterde in haar school de letterhelden aan,
Die naar de eed’le palm in deze renbaan streefden
En leven door de Faam, nu ‘t lichaam is vergaan.
De held van Randebroek, de bouwheer van de vorsten
En ‘t raadhuis t’ Amsterdam, verheerlijkt haren lof,
Want zij hem baarde en zoogde aan haar getrouwe borsten,
Om bouw- en tekenkunst te heffen uit het stof.
Gods hand beproeft de bruid van de Eem als Gods verkoren’,
Door ‘t water van de Rijn, als sneeuw te snel ontdooit.
Hij treft door vuur de kroon van haren schonen toren,
Nu herelijk herbouwd en in de top voltooid.
De hemel wil haar lang voor vuur en vloed beschutten.
Zij sta en help’ de staat der gouden vrijheid stutten.

Toelichting:
Overgenomen uit een uitgave van Vondels werken, deel VIII, 1935. Vondels traditioneel opgezette stedelof van Amersfoort dateert van 1657. Het motto is ontleend aan de Georgica van Vergilius (II, 149) en betekent: Hier is het onophoudelijk lente, ook in ongewone maanden. Vondel begint bij het begin: de oorsprong van Amersfoort, de tweede stad van het Sticht. De stichting is mythisch: op het zingen van nachtegalen zouden de stenen van stad en muur zich vanzelf op elkaar hebben gestapeld. Daarna prijst hij de omgeving, de bronnen van bestaan, historische feiten en grote Amersfoorters uit verleden en heden. Amersfoort wordt weliswaar door rampen getroffen (overstromingen van de Eem en brand in de toren), toch mag de stad Gods bescherming genieten.

- Schoon: Ofschoon
- Tempe: fraai dal in het oude Griekenland; Hengstebron: dichtersbron
- Heil’ge Berg: de Amersfoortse Berg, waar Sint Ursula ooit zou hebben vertoefd; Duitse Helikon: Nederlandse dichtersberg
- mede: honingdrank
- slecht en recht: eenvoudig en oprecht
- Bourgonje: aanslagen op Amersfoort door de Bourgondische hertogen mislukten in 1427 en 1492
- Oldenbarneveldt: de door Vondel bewonderde staatsman Johan van Oldenbarneveldt (1547-1619) was in Amersfoort geboren
- de held van Randebroek: de architect Jacob van Campen (1595-1657)

Nee maar! De bruid van de Eem! En daar woon ik!

Vervolg De nachtegaal van Amersfoort